Almanca geçmiş zaman yaparken, fiilleri iki ayrı kutuya koyarız. Birinci kutunun üzerinde “Haben”, ikinci kutunun üzerinde “Sein” yazar.

A. Nesne Alabilen Fiiller (Transitive Verben)

Eğer bir fiil “Neyi?” (Was?) veya “Kimi?” (Wen?) sorusuna cevap verebiliyorsa, yani bir Akkusativobjekt (Nesne) alıyorsa, kesinlikle Haben kullanılır.

Mantık şudur: Eylemi yapan bir özne var ve eylemden etkilenen bir nesne var.

• Ich habe eine Pizza gegessen. (Neyi yedim? Pizzayı.)
• Er hat das Auto gekauft. (Neyi aldı? Arabayı.)
• Wir haben den Film gesehen. (Neyi gördük? Filmi.)

B. Kendi Kendine Yapılanlar (Reflexive Verben)

Eğer bir fiilde “sich” (kendini) zamiri varsa, düşünmenize gerek yok. Daima Haben.

• Ich habe mich gewaschen. (Yıkandım / Kendimi yıkadım.)
• Er hat sich gefreut. (Sevindi.)

C. Durumun Korunduğu Fiiller

Bir yerde sabit durmayı, oturmayı veya bir durumu sürdürmeyi anlatan fiiller de “Haben” alır. (Güney Almanya ve Avusturya hariç, orada işler biraz değişir ama biz Standart Almanca/Hochdeutsch öğreniyoruz).

• schlafen (uyumak) $\rightarrow$ Ich habe geschlafen.
• wohnen (oturmak/ikamet) $\rightarrow$ Ich habe in Berlin gewohnt.
• arbeiten (çalışmak) $\rightarrow$ Wir haben gearbeitet.

2. Özel Tim: “Sein” (Hareket ve Değişim)

Gelelim asıl meseleye. “Sein” (Ich bin, du bist…) yardımcı fiili, seçkin bir azınlık tarafından kullanılır. Bu fiillerin ortak özelliği dinamik olmalarıdır.

Eğer fiilde şu iki özellikten biri varsa, Sein kullanın:

Kural 1: A Noktasından B Noktasına Yer Değiştirme (Ortswechsel)

Eğer özne, bir yerden başka bir yere gidiyorsa, konumunu değiştiriyorsa Sein kullanılır. Burada “hareket” kelimesine dikkat edin; dans etmek de bir harekettir ama yer değiştirme şart değildir. Bize yer değiştirme lazım.

• gehen (gitmek): Ich bin nach Hause gegangen.
• fahren (gitmek/sürmek): Wir sind nach İzmir gefahren.
• fliegen (uçmak): Das Flugzeug ist nach Deutschland geflogen.
• kommen (gelmek): Er ist spät gekommen.
• fallen (düşmek): Das Glas ist auf den Boden gefallen. (Masa üzerindeydi, yere indi. Konum değişti!)

Öğretmen Sorusu: “Hocam, ‘Tanzen’ (Dans etmek) veya ‘Spielen’ (Oynamak) da hareketli. Neden Haben alıyorlar?”

Cevap: Çünkü dans ederken veya futbol oynarken A şehrinden B şehrine gitmezsiniz. Olduğunuz alanda eylem yaparsınız. Bu yüzden: Ich habe getanzt.

Kural 2: Durum Değişikliği (Zustandswechsel)

Bu kural biraz daha felsefidir. Özne bir durumdan başka bir duruma geçiyor mu? Bir dönüşüm var mı?

• aufwachen (uyanmak): Uyuyordunuz $\rightarrow$ Uyandınız. (Durum değişti!)
  • Ich bin heute früh aufgewacht.
• einschlafen (uykuya dalmak): Uyanıktınız $\rightarrow$ Uyudunuz.
  • Das Baby ist eingeschlafen.
• sterben (ölmek): Canlıydı $\rightarrow$ Öldü.
  • Der berühmte Sänger ist gestorben.
• wachsen (büyümek): Küçüktü $\rightarrow$ Büyüdü.
  • Die Blume ist schnell gewachsen.

Kural 3: Muhteşem Üçlü (İstisnalar)

Bu üç fiil ne yer değiştirir ne de durum değiştirir, ama Sein alırlar. Bunları “Yaramazlar Listesi” olarak ezberleyin:

1. sein (olmak): Ich bin in der Türkei gewesen. (Türkiye’deydim.)
2. bleiben (kalmak): Ich bin zu Hause geblieben. (Evde kaldım.)
   • Mantık: Kalmak, gitmemek demektir. Gitmek “sein” aldığı için, zıttı da ona uyum sağlamıştır.
3. passieren (olmak/meydana gelmek): Was ist passiert? (Ne oldu?)

3. İnce Ayar: Transitive (Geçişli) Tuzağına Dikkat!

İşte B1 seviyesine göz kırpan o detay. Bazı fiiller hem Haben hem de Sein alabilir. Bu, fiilin cümlede nasıl kullanıldığına bağlıdır.

Kuralımız neydi? Nesne (Akkusativ) varsa Haben kraldır.

Örnek: “Fahren” (Sürmek/Gitmek)

1. Senaryo A (Sein): Hedefiniz belli, bir yere gidiyorsunuz ve neyi sürdüğünüzü söylemiyorsunuz.
   • Ich bin nach Ankara gefahren. (Ankara’ya gittim.)
   • Burada odak noktası yer değiştirmektir.
2. Senaryo B (Haben): Bir aracı kullandığınızı belirtiyorsunuz (Nesne var!).
   • Ich habe das Auto gefahren. (Arabayı sürdüm.)
   • Burada odak noktası “Arabayı” (Akkusativ) kontrol etmektir. Nesne olduğu için Sein gücünü kaybeder, Haben devreye girer.

Aynı durum fliegen için de geçerlidir:

• Ich bin nach Amerika geflogen. (Ben uçtum/gittim.)
• Der Pilot hat das Flugzeug geflogen. (Pilot uçağı uçurdu/kullandı.)

4. Özet Tablo: Karar Mekanizması

Sınavdasınız veya konuşuyorsunuz. Fiil aklınıza geldi. Sırasıyla şu soruları sorun:

5. Okuma ve Analiz (Beispieltext)

Aşağıdaki kısa metinde kalın yazılan yerlere dikkat edin. Neden bin veya habe kullanıldığını analiz edin.

“Gestern war ein verrückter Tag. Zuerst bin ich zu spät aufgewacht (Durum değişikliği). Schnell habe ich mein Frühstück gegessen (Nesne: Kahvaltı). Dann bin ich zur Bushaltestelle gerannt (Yer değiştirme/Koşmak). Aber der Bus war schon weg! Ich habe ein Taxi genommen (Nesne: Taksi). Endlich bin ich im Büro angekommen (Yer değiştirme). Mein Chef hat mich böse angesehen (Nesne: Beni), aber zum Glück ist nichts Schlimmes passiert (İstisna: Passieren).”

B1 örnek cümleler (sein/haben seçimi pekiştirme)

• Wir sind spät angekommen. (varış → sein)
• Ich bin zu Hause geblieben. (durum/konum → sein)
• Was ist passiert? (olay → sein)
• Ich habe den Text verstanden. (eylem/nesne → haben)
• Wir haben lange gearbeitet. (aktivite → haben)
• Er ist Arzt geworden. (durum değişimi → sein)